ابزار دستی به ابزارآلاتی گفته می شود که بدون استفاده از نیروی برق و باتری، برای انجام کارهای مختلف به صورت دستی مورد استفاده قرار می گیرند. انواع ابزارهای موجود در بازار در یکی از دسته های ابزارهای دستی مانند ابزارهای اندازه گیری، آچار، انبر، پیچ گوشتی، فازمتر، ابزارهای کوبشی و ضربه ای، ابزارهای برش و ساییدن و ابزارهای جانبی و نگهداری قرار می گیرد.
ابزارهای اندازه گیری
در هر پروژه ای اولین و مهم ترین فاکتور، دقت در اندازه گیری است. یکی از مهم ترین دسته بندی ها که انواع ابزار دستی در آن قرار می گیرند، دسته بندی ابزارهای اندازه گیری است که برای سنجش دقیق ابعاد، زوایا و تراز بودن سطوح مورد استفاده قرار می گیرند. از جمله این ابزارها عبارت اند از:
- متر: پرکاربردترین ابزار دستی برای اندازه گیری طول، عرض و ارتفاع در کارهای نجاری و ساختمانی و حتی خیاطی است که به صورت نواری جمع شونده وجود دارد. بدنه اصلی یا همان تیغه متر در جنس های پارچه ای، فلزی و فایبر گلاس در بازار موجود است. در محیط های صنعتی علاوه بر متر نواری فلزی، برای ابعاد بیشتر و محیط های غیر قابل دسترس، از متر لیزری هم استفاده می شود.
- تراز: این ابزار برای سنجش افقی یا عمودی بودن سطوح کاربرد دارد و استفاده از آن برای نصب کابینت و دیوار چینی ضروری است. انواع تراز موجود در بازار شامل تراز دستی، لیزری و دیجیتال است که با توجه به دقت در کارهای مختلفی مورد استفاده قرار می گیرند.
- گونیا: گونیاهای مثلثی در دو نوع اصلی در بازار موجود است. نوع اول گونیا 45-45-90 برای رسم زاویه مساوی 45 درجه و نوع دوم گونیا 30-60-90 برای رسم و اندازه گیری زوایای 30 و 60 درجه به کار می رود. گونیا بیشتر در نقشه کشی و کارهای گرافیکی و فنی ، برای مشاغل نجاری، جوشکاری، بنایی، ساختمان سازی و ... مورد استفاده قرار می گیرد.
- نقاله: این وسیله برای اندازه گیری دقیق زوایا و تنظیم برش های زاویه دار در پروژه های مهندسی و دانش آموزی به کار برده می شود.
- کولیس: یکی از دقیق ترین ابزارها برای اندازه گیری ضخامت، قطر داخلی و خارجی و عمق قطعات مکانیکی با دقت دهم و صدم میلی متر است. کولیس برای اندازه گیری طول و عرض اشیا کوچک هم استفاده می شود.
- خط کش: ساده ترین ابزار برای ترسیم خطوط صاف و اندازه گیری های کوتاه خط کش است که از جنس فلز، پلاستیک و چوب ساخته می شود. خط کش ها معمولا با میلیمتر، سانتیمتر و اینج درجه بندی و در طول های مختلف تولید می شوند.
انواع آچار
آچارها برای باز و بسته کردن اتصالات کاربرد دارند. در بین انواع ابزار دستی، آچارها تنوع بسیار بالایی دارند و هر کدام برای شکل خاصی از پیچ و مهره و فضای کاری طراحی شده و کاربری منحصر به فردی دارد. انواع آچار عبارت اند از:
- آچار تخت: این ابزار دارای دو سر U شکل با سایزهای مختلف است و برای باز کردن سریع مهره های معمولی در فضاهای باز کاربرد دارد.
- آچار رینگی: این مدل آچار به طور کامل دور مهره را فرا می گیرد و مانع از لغزش و خوردگی گل پیچ در فشارهای بالا می شود.
- آچار آلن: این ابزار به شکل L و دارای مقطع شش ضلعی است و به طور خاص برای کار با پیچ های آلنی در مونتاژ مبلمان و تعمیر دوچرخه کاربرد دارد.
- آچار فرانسه: محبوب ترین و پرکاربردترین انواع ابزار دستی خانگی است که فک متحرک با قابلیت تنظیم سایز برای کار با مهره های مختلف دارد.
- آچار شلاقی: این ابزار سنگین، دندانه های تیز برای گرفتن و چرخاندن لوله ها و اتصالات دایره ای شکل دارد و برای کار لوله کشی استفاده می گردد. این آچار دارای ۲ فک لغزنده است، گاهی یک فک ثابت و دیگری لغزنده است که در صورت تنظیم شدن به نسبت اندازه مورد نیاز هرچه بیشتر نیرو به آن وارد کنیم سفت تر می شود.
- آچار بکس: آچار بکس دارای سری های استوانه ای قابل تعویض است و سرعت کار در فضاهای محدود را تا حد زیادی افزایش می دهد. بکس شمع، دسته جغجغه، دسته کمکی و به همراه مجموعه ای از سری ها یا سوکت ها و رابط ها نهایتا آچار بکس دستی را تشکیل می دهند.
- آچار جغجغه: آچار جغجغه ای نوعی آچار با مکانیزم هرزگرد، برای راحتی کار کردن است. این نوع آچار به طور ساده از یک چرخ دنده و یک یا دو ضامن فنردار تشکیل شده است. ای نوع آچار مکانیزم رفت و برگشتی دارد و بدون نیاز به برداشتن آچار از روی پیچ، امکان چرخش پی درپی را محیا می کند و سرعت کار را بالا می برد.
انواع انبر
انبرها به عنوان دست سوم در کارگاه ها عمل می کنند. این گروه در بین انواع ابزار دستی با بهره گیری از دو اهرم متصل به هم برای گرفتن، نگه داشتن، خم کردن و بریدن اشیا مختلف با نیروی مورد استفاده قرار می گیرند و برخی از آن ها عبارت اند از:
- انبر پرچ: با استفاده از میخ پرچ دو ورقه فلزی یا پلاستیکی را به طور دائم به هم متصل می کند.
- انبر قفلی: قابلیت تنظیم دهانه و قفل شدن روی قطعه را دارد و به عنوان گیره نگهدارنده یا برای چرخاندن پیچ های هرز شده استفاده می شود.
- انبر کلاغی: با بهره گیری از فک های بزرگ و با قابلیت تنظیم زاویه برای گرفتن لوله ها و مهره های بزرگ با گشتاور بالا به کار گرفته می شود.
- انبردستی: این مدل مادر همه انبرها است به عنوان ابزاری چند کاره برای گرفتن، خم کردن و بریدن سیم در هر جعبه ابزاری وجود دارد.
- دم باریک: نوک کشیده و بلندی دارد و دسترسی به فضاهای تنگ و فرم دادن به سیم های نازک را ممکن می کند.
- سیم چین: ابزاری تخصصی با تیغه های تیز است و برای برش تمیز انواع سیم و کابل کاربرد دارد.
- سیم لخت کن: مخصوص استفاده کارهای برقی است و برای جدا کردن روکش پلاستیکی سیم بدون آسیب زدن به رشته های مسی داخل آن استفاده می شود.
پیچ گوشتی
پیچ گوشتی ها بر اساس طراحی شکل نوک دسته بندی می شوند و وظیفه انتقال نیروی چرخشی به پیچ و جلوگیری از آسیب دیدن پیچ ها را بر عهده دارند و سری هر کدام با طراحی خاص برای کار با نوع خاصی از پیچ طراحی شده است. انواع پیچ گوشتی:
- دوسو یا تخت: نوک خطی صافی دارد و برای پیچ های دارای یک شیار ساده استفاده می شود.
- چهارسو: به آن فیلیپس هم گفته می شود، نوک صلیبی شکل دارد و با قابلیت چسبندگی بیشتر مانع از لغزش هنگام چرخش پیچ می شود.
- سه سو: برای پیچ های امنیتی سه پر که معمولاً در لوازم الکترونیکی خاص وجود دارند، کاربرد دارد.
- پیچ گوشتی موبایل یا ساعتی: به مجموعه ای از پیچ گوشتی های بسیار ریز و دقیق گفته می شود که برای باز کردن قطعات حساس موبایل، ساعت و لپ تاپ به کار می گیرند.
- ستاره ای یا تورکس: نوک شش پره شبیه به ستاره دارد و برای انتقال گشتاور بالا بدون آسیب به گل پیچ در صنایع خودرو و لوازم الکترونیک مدرن قابل استفاده است.
فازمتر
فازمتر یکی از مهم ترین انواع ابزار دستی برای حفظ ایمنی است. ایمنی در برق کاری شوخی بردار نیست برای همین از فازمترها برای تشخیص جریان برق در این کارها استفاده می کنند. انواع فازمتر برای تشخیص ولتاژ عبارت اند از:
- فازمتر القایی: بدون نیاز به تماس مستقیم با سیم لخت و تنها با نزدیک شدن به کابل، قادر به تشخیص جریان برق است.
- فازمتر دیجیتال: به تکنولوژی های پیشرفته مجهز شده و علاوه بر تشخیص فاز، مقدار ولتاژ را نیز روی نمایشگری خود نشان می دهد.
- فازمتر معمولی: به طور کلاسیک و شبیه به پیچ گوشتی طراحی شده و دارای یک لامپ نئونی است و با تشخیص وجود برق، روشن می شود.
ابزارهای کوبشی و ضربه ای
در بین انواع ابزار دستی، برخی ابزارها برای وارد کردن نیروی ناگهانی برای فرو کردن میخ، تخریب یا فرم دهی به قطعات استفاده می شوند و در گروه ابزارهای کوبشی و ضربه ای دسته بندی می شوند. انواع ابزارهای کوبشی برای تخریب، جا انداختن قطعات یا کوبیدن میخ ها عبارت اند از:
- چکش: این ابزاری یک سر تخت برای کوبیدن میخ و در برخی مدل ها یک سر دوشاخ برای بیرون کشیدن میخ دارد.
- پتک: ابزاری سنگین و دارای دسته بلند است و برای تخریب و وارد کردن ضربات بسیار محکم به سطوح سخت به کار برده می شود.
- چکش تخریب کوچک یا بتن کن: این ابزار بیشتر در مدل های برقی وجود دارد؛ اما برخی از مدل های آن به صورت دستی و به شکل قلم های فولادی با وارد کردن ضربه های چکش برای کندن بتن یا سنگ کاربرد دارند. ابزار بتن کن در بازار به نام هیلتی، که نام اولین برند در این زمینه بوده، شناخته می شود.
- کلنگ: این ابزار قدیمی دوطرفه است و یک سر تیز و یک سر پهن و تخت دارد و برای کندن زمین های سفت و خرد کردن سنگ ها به کار برده می شود.
ابزارهای برش و ساییدن
برای فرم دادن و شکل دهی به قطعات مثل چوب، پلاستیک و فلز و حذف اضافات از انواع ابزار دستی برشی و سایشی استفاده می شود که دقت کار را بالا می برند و عبارت اند از:
- اره دستی: ابزاری با تیغه های دندانه دار و تیز که برای برش چوب و الوار در نجاری و باغبانی استفاده می شود.
- سوهان: میله ای فولادی با آج های زبر است و از آن برای ساییدن، نرم کردن لبه های تیز و فرم دهی به قطعات فلزی و چوبی استفاده می کنند.
- سمباده: به شکل کاغذ یا پارچه ای مملو از ذرات ساینده است که با استفاده از آن، سطوح را صیقل داده و برای رنگ آمیزی آماده می کنند.
- قیچی مفتول بر: با قدرت بسیار بالا برای برش ورق های فلزی نازک، مفتول ها و لوله های فلزی با نیروی دست کاربرد دارد.
ابزارهای جانبی و نگهداری
برای حفظ طول عمر مفید و کارایی بهینه انواع ابزار دستی به یک سری ابزار جانبی و نگهدارنده نیاز است که وظیفه محافظت و نظم دهی به ابزارهای مختلف دستی را بر عهده دارند. برخی از این تجهیزات و لوازم عبارت اند از:
- جعبه یا کیف ابزار: به صورت محفظه ای طبقه بندی شده برای حمل، سازماندهی و محافظت از انواع ابزار دستی و جلوگیری گم شدن و زنگ زدگی آن ها طراحی شده است.
- دستکش ایمنی: پوششی است که افراد به منظور محافظت از دست ها در برابر بریدگی، سوختگی و آسیب مواد شیمیایی هنگام کار با ابزار استفاده می کنند.
- عینک ایمنی: نیز وسیله ای ضروری برای محافظت از چشم و جلوگیری از ورود براده، گردوغبار و پرتاب اشیا به چشم در حین کار با انواع ابزار دستی برشی و ضربه ای به چشم می زنند.
جمع بندی
انواع ابزار دستی در یکی از دسته های اندازه گیری مثل متر، دسته آچار مانند آچار آلن، دسته انبرها مثل دم باریک، دسته پیچ گوشتی مثل چارسو، دسته فازمتر مانند فازمتر القایی، دسته ابزارهای کوبشی مثل پتک و دسته ابزارهای جانبی مثل عینک ایمنی قرار می گیرند.
کیفیت ابزار و برند تولیدکننده آن به طور مستقیم در سرعت و دقت کار تأثیر دارد و همچنین برای حفظ ایمنی کاربر نیز مهم است. برای همین باید هنگام خرید این ابزارها بیشتر دقت کنید. می توانید با خرید از ابزار توتا، کار با بهترین برندهای ابزارآلات دستی را تجربه کنید.
سوالات متداول
1- ابزار دستی چندکاره بهتر است یا تکی؟
- چندکاره: مناسب مصارف سبک و قابلحمل
- تکی و تخصصی: دقت و دوام بالاتر برای کار حرفهای
2- مهمترین نکات ایمنی هنگام استفاده از ابزار دستی چیست؟
- استفاده از دستکش و عینک ایمنی
- استفاده صحیح از ابزار مخصوص هر کار
- عدم استفاده از ابزار آسیبدیده
- دور نگه داشتن ابزار از کودکان